Żywienie psa i kota — jak czytać skład karmy

Zasada kolejności — co stoi na pierwszym miejscu, dominuje

Prawo Unii Europejskiej (rozporządzenie 767/2009 o wprowadzaniu do obrotu pasz) nakłada na producentów jeden obowiązek, który jest dla nas jako kupujących niezwykle przydatny: składniki muszą być wymienione w kolejności malejącej masy w chwili użycia. To znaczy, że składnik na pozycji pierwszej waży w recepturze więcej niż składnik na pozycji drugiej, trzecia pozycja waży mniej niż druga — i tak dalej aż do końca listy.

Praktyczna konsekwencja jest prosta: jeśli na etykiecie widzisz „kurczak, ryż, owies, tłuszcz drobiowy…", to kurczak jest głównym składnikiem tej karmy. Jeśli widzisz „kukurydza, hydrolizat białka drobiowego, pszenica, tłuszcz wieprzowy…", dominuje zboże — nie mięso.

Uwaga: producenci mają jeden legalny sposób na zamaskowanie dominacji składnika — rozbicie go na frakcje. Zamiast jednej pozycji „pszenica" mogą wpisać „mąka pszenna, otręby pszenne, gluten pszenny". Każda z nich z osobna trafi niżej na liście, ale razem stanowią największą masę w produkcie. Jeśli widzisz kilka frakcji tego samego surowca — dodaj je myślowo i sprawdź, czy łącznie wyprzedzają mięso.

Białko jako pierwsze — dlaczego to ważne

Kot jest obligatoryjnym mięsożercą. Jego metabolizm jest ewolucyjnie zaprojektowany pod dietę bogatą w białko zwierzęce i tłuszcz; wątroba kota nie potrafi obniżyć aktywności enzymów białkowych nawet wtedy, gdy białka jest mało — organizm i tak je spala. W efekcie kot na diecie zbożowej powoli traci masę mięśniową, nawet jeśli zjada wystarczającą ilość kalorii.

Pies jest wszystkożercą, ale wyewoluował u boku człowieka jedząc resztki z polowań — czyli głównie mięso. Toleruje skrobię lepiej niż kot, jednak nadmiar węglowodanów w karmie to wciąż ryzyko otyłości i problemów z poziomem glukozy, szczególnie u ras podatnych na cukrzycę.

Dlatego pierwszym krokiem przy ocenie karmy powinna być kontrola, czy na pierwszym miejscu (lub w pierwszych dwóch pozycjach) stoi białko zwierzęce: kurczak, wołowina, łosoś, indyk, jagnięcina. Czerwona flaga to karma, która zaczyna się od kukurydzy, pszenicy lub ziemniaków — oznacza to, że tani surowiec skrobiowy jest wagi ciężkiej tej receptury, a białko zwierzęce gra rolę drugoplanową.

Mączka mięsna a świeże mięso — co kryje się za słowami

Tu producenci karm są niestety mistrzami dezorientacji. „Świeże mięso z kurczaka" brzmi lepiej niż „mączka z kurczaka" — ale nie jest z góry lepszym wyborem. Oto dlaczego.

Świeże mięso (ang. fresh chicken) zawiera w sobie około 70–75% wody. Kiedy waży się składniki przed włożeniem do mieszalnika, wyglądają dominująco — i dlatego producent uczciwie wpisuje je na pierwszej pozycji. Ale po ekstruzji (wytłaczaniu suchej karmy) woda wyparowuje i faktyczny udział białka z tego mięsa jest znacznie niższy, niż sugeruje jego ranga na liście.

Mączka mięsna (ang. chicken meal) to mięso, które zostało już odwodnione i zmielone przed dodaniem do receptury. Jej zawartość białka wynosi 65–70% w stanie suchym. Zajmuje może trzecią pozycję na liście, ale faktycznie wnosi do gotowej karmy więcej białka niż ta sama masa świeżego mięsa.

Obie formy są wartościowe — liczy się to, żeby mączka była named meal, czyli o zidentyfikowanym źródle: „mączka z kurczaka", „mączka z łososia". Czerwona flaga to nieokreślona „mączka mięsna" lub „mączka z drobiu" bez podania gatunku — w takim przypadku producent może użyć dowolnych, w tym niskiej jakości, surowców.

Wypełniacze skrobiowe — ryż, ziemniaki, groch

Sucha karma potrzebuje czegoś, co nada jej strukturę i sprawi, że granulka trzyma kształt. Tym czymś jest najczęściej skrobia — z ryżu, ziemniaków, grochu, batatów lub zbóż. Sama w sobie skrobia nie jest trucizną: biały ryż jest łatwo przyswajalny i bezpieczny dla psa z wrażliwym żołądkiem, a groch dostarcza błonnika.

Ale w dużych ilościach skrobia staje się problemem — szczególnie dla kota. Enzymy trawienne kotów nie są dobrze przystosowane do rozkładania dużych ilości skrobi; część przechodzi przez przewód pokarmowy niestrawiona lub jest zamieniana na glukozę szybciej, niż trzustka kota jest w stanie to obsłużyć. Diety wysokowęglowodanowe są łączone z wyższym ryzykiem otyłości i cukrzycy u kotów.

Pies radzi sobie ze skrobią lepiej — w jego genomie jest wiele kopii genu amylazy ślinowej, co jest ewolucyjną adaptacją do diety bogatej w ziarna. Mimo to pies z cukrzycą, nadwagą lub problemami trzustkowymi skorzysta na karmie z niższym udziałem węglowodanów.

Reguła kciuka: jeśli na liście składników masz dwie lub więcej pozycji skrobiowych w pierwszej piątce (np. ryż + mąka ziemniaczana + groch), szukaj innej opcji — szczególnie dla kota.

Konserwanty — syntetyczne i naturalne

Tłuszcze w karmie utleniają się z czasem — dlatego karma potrzebuje konserwantów, które opóźniają jełczenie. Masz do wyboru dwa światy: syntetyczny i naturalny.

E320 (BHA, butylohydroksyanizol) i E321 (BHT, butylohydroksytoluen) to syntetyczne antyutleniacze stosowane od dekad. Są skuteczne i tanie. Jednocześnie budzą kontrowersje: Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) kilkakrotnie przeglądał ich profile bezpieczeństwa; BHA klasyfikowany jest przez Międzynarodową Agencję Badań nad Rakiem (IARC) jako możliwy karcynogen dla ludzi (grupa 2B). Dopuszczalne dawki w paszach dla zwierząt są ściśle regulowane, więc ryzyko przy normalnym stosowaniu jest sporne — niemniej wielu właścicieli woli ich unikać.

E392 (ekstrakt z rozmarynu) i E306 (mieszanina tokoferoli, czyli witamina E) to naturalne antyutleniacze. E306 jest szczególnie powszechny w karmach premium — widzisz go często jako „chroniony witaminą E". Są mniej trwałe niż syntetyczne odpowiedniki, co oznacza krótszą datę ważności, ale dla większości właścicieli to akceptowalny kompromis.

Szukaj na etykiecie informacji o konserwowaniu. Brak wzmianki o konserwantach w suchej karmie jest podejrzany — każdy tłuszcz musi być jakoś chroniony przed utlenianiem.

Karma pełnoporcjowa a uzupełniająca — co mówi unijne prawo

Rozporządzenie UE 767/2009 definiuje dwa rodzaje pasz:

• Karma pełnoporcjowa (complete feed) — musi samodzielnie pokrywać wszystkie potrzeby żywieniowe zwierzęcia określonej kategorii (np. dorosłego psa, kociąt). Producent jest zobligowany do zachowania minimalnych i maksymalnych poziomów składników odżywczych zgodnych z profilem żywieniowym FEDIAF lub normami AAFCO (jeśli adresuje rynek europejski lub amerykański). Karma z tym oznaczeniem może być jedynym pokarmem.
• Karma uzupełniająca (complementary feed) — nie pokrywa samodzielnie wszystkich potrzeb i musi być łączona z innym pokarmem. Do tej kategorii należą przysmaki, toppersy i wiele karm mieszankowych. Karmienie wyłącznie karmą uzupełniającą prowadzi do niedoborów.

Oznaczenie „complete" lub „pełnoporcjowa" jest zazwyczaj dobrze widoczne na froncie opakowania. Jeśli go nie widzisz — szukaj w składzie lub napisie wymaganym prawem na tylnej etykiecie. Przysmaki prawie nigdy nie są pełnoporcjowe.

Mokra czy sucha karma — kiedy co wybrać

Oba formaty mają swoje miejsce i żaden nie jest bezwarunkowo lepszy.

Karma sucha jest tańsza w przeliczeniu na kalorię, łatwiejsza do przechowywania i wygodniejsza — można ją zostawić w misce na dłużej bez ryzyka psucia. Mechaniczne żucie twardych granulek może wspomagać higienę zębów, choć nie zastąpi regularnego szczotkowania. Wadą jest niska zawartość wody (8–12%), co jest istotne przede wszystkim dla kotów — te zwierzęta ewolucyjnie zaspokajały większość zapotrzebowania na płyny z pożywienia. Kot karmiony wyłącznie suchą karmą często żyje w przewlekłym, łagodnym odwodnieniu, co obciąża nerki.

Karma mokra zawiera zwykle 70–85% wody, co naturalnie uzupełnia płyny, szczególnie u kotów. Ma wyższe walory smakowe, co bywa pomocne u wybrzydzających starszych zwierząt lub rekonwalescentów. Jest droższa i po otwarciu psuje się szybko — puszki lub saszetki należy trzymać w lodówce i zużyć w ciągu doby.

Kompromisem jest dieta mieszana: sucha karma jako baza dnia, mokra jako jeden z posiłków dla nawodnienia i urozmaicenia. Weterynarz może ukierunkować Cię na konkretny podział — szczególnie u kotów z chorobami nerek lub kryształkami w moczu, gdzie nawodnienie jest priorytetem leczniczym.

Specyfika kota: tauryna, której nie może zabraknąć

Tauryna to aminokwas siarkowy, który jest niezbędny do prawidłowego funkcjonowania serca, wzroku i układu rozrodczego. Psy i ludzie syntetyzują ją w wątrobie z innych aminokwasów. Koty nie mają tej zdolności — są całkowicie zależne od dostarczenia tauryny z pokarmem.

Przez lata nie zdawano sobie z tego sprawy. W latach 80. ubiegłego wieku wśród kotów karmionych karmami bez suplementacji tauryny wybuchły epidemie rozstrzeniowej kardiomiopatii (dilated cardiomyopathy, DCM) i centralnej degeneracji siatkówki (feline central retinal degeneration, FCRD) — prowadzącej do ślepoty. Badania powiązały obydwa schorzenia z niedoborem tauryny i od 1987 roku obowiązkowa suplementacja stała się branżowym standardem.

Dziś każda rzetelna karma pełnoporcjowa dla kotów musi zawierać taurynę w składzie lub w tabeli suplementów. Szukaj jej wprost: „tauryna" pojawi się na końcu listy składników (jest dodawana w śladowych ilościach), lub jako osobna pozycja w tabeli składników analitycznych i dodatków. Jeśli jej nie widzisz na etykiecie karmy pełnoporcjowej przeznaczonej dla kotów — to poważna czerwona flaga.

Warto pamiętać, że obróbka termiczna (wysoka temperatura podczas produkcji suchej karmy) niszczy część tauryny naturalnie obecnej w mięsie. Dlatego nawet karma z dużą ilością mięsa wymaga dodatkowej suplementacji — i dlatego tak ważne jest, żeby była ona wprost wyszczególniona na etykiecie.